Kontrola sanepidu a szkodniki: co sprawdza inspektor

Kontrola sanepidu w zakładzie spożywczym, restauracji czy sklepie zwykle odbywa się bez zapowiedzi. Ochrona przed szkodnikami jest jednym z punktów, które inspektor ocenia zawsze. Sprawdza, czy owady i gryzonie nie mają drogi do środka, czy w obiekcie nie ma ich śladów i czy masz procedurę kontroli szkodników z zapisami. Taki obowiązek wprost nakłada rozporządzenie (WE) nr 852/2004, załącznik II, rozdział IX, pkt 4: "Muszą istnieć odpowiednie procedury, aby zapewnić kontrole obecności szkodników". Poniżej rozpisujemy, jak wygląda ta część kontroli, jakie dokumenty DDD przygotować i co z raportów Głównego Inspektoratu Sanitarnego wynika dla twojego obiektu.

Czy sanepid zapowiada kontrolę

W zakładzie żywności zwykle nie. Co do zasady przedsiębiorca dostaje zawiadomienie, a kontrola zaczyna się nie wcześniej niż 7 i nie później niż 30 dni po jego doręczeniu (Prawo przedsiębiorców, art. 48 ust. 1). Ten sam artykuł w ust. 11 zwalnia z zawiadomienia kontrole prowadzone na podstawie bezpośrednio stosowanego prawa UE oraz kontrole przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia. Kontrole żywności prowadzi się na podstawie rozporządzenia (UE) 2017/625, którego art. 9 ust. 4 mówi, że kontrole urzędowe przeprowadza się bez wcześniejszego uprzedzenia, poza sytuacjami, w których uprzedzenie jest konieczne.

Kontrola odbywa się w godzinach pracy albo wtedy, gdy działalność jest faktycznie wykonywana (art. 51 ust. 1 Prawa przedsiębiorców). Inspektor okazuje legitymację i upoważnienie (art. 49 ust. 1). Ma prawo wejść do wszystkich pomieszczeń, żądać dokumentów i pobierać próbki (ustawa o Państwowej Inspekcji Sanitarnej, art. 25 ust. 1). Roczne limity czasu kontroli z art. 55 (6 dni roboczych w mikroprzedsiębiorstwie, 18 w małym, 24 w średnim, 48 w dużym) nie obejmują kontroli prowadzonych na podstawie prawa UE (art. 55 ust. 2 pkt 1).

Jak inspektor ocenia ochronę przed szkodnikami

Inspekcja sanitarna planuje kontrole według kategorii ryzyka zakładu. Publicznie dostępny wzór takiej oceny ma Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Wałbrzychu (załącznik do zarządzenia nr 13/DYR/25, obowiązuje od 1 stycznia 2026). W arkuszu oceny zakładu pozycja I.5 brzmi "Zabezpieczenie zakładu przed szkodnikami i ich zwalczanie" i dostaje 0, 1 albo 2 punkty. Pozycja III.3, czyli prawidłowość procedur GHP, GMP i HACCP oraz ich realizacji, daje do 17 punktów. Tam trafia ocena twojego programu ochrony przed szkodnikami. Arkusz ma maksymalnie 108 punktów. Zakład z wynikiem powyżej 50 punktów to wysokie ryzyko i kontrola co najmniej raz na 12 miesięcy w produkcji albo raz na 18 miesięcy w handlu. Punkty karne zbierasz więc dwa razy: za stan obiektu i za brak lub słabość procedury.

W praktyce inspektor ogląda kilka rzeczy:

• drogi wejścia: szczeliny pod drzwiami i bramami, nieosłonięte otwory wentylacyjne, brak siatek w oknach otwieranych w sezonie, nieuszczelnione przejścia instalacji,
• ślady obecności: odchody, nadgryzione opakowania, martwe owady na parapetach i w lampach, ślady w magazynie suchym,
• gospodarkę odpadami, bo rozdział VI załącznika II rozporządzenia 852/2004 wymaga, żeby pomieszczenia na odpady chroniły przed szkodnikami,
• urządzenia: czy stacje i pułapki stoją tam, gdzie wskazuje mapa, czy są oznakowane i czy w strefie z otwartą żywnością nie ma trutki,
• dokumenty programu: kto go prowadzi, jak często, co znalazł i co z tym zrobiono.

Jakie dokumenty DDD przygotować na kontrolę

Inspektor może zażądać dokumentów na miejscu. Od 2025 roku zawiadomienie o kontroli, jeśli w ogóle je dostaniesz, zawiera też wstępną listę dokumentów, których będzie potrzebował (art. 48 ust. 3 pkt 4a Prawa przedsiębiorców). Część dotycząca szkodników to zwykle:

1. umowa z firmą DDD albo procedura, jeśli program prowadzisz sam, z zakresem i częstotliwością przeglądów,
2. mapa rozmieszczenia urządzeń z numeracją zgodną z tym, co stoi w obiekcie,
3. protokoły z przeglądów i interwencji z datami, wynikami z każdego urządzenia i podpisem technika,
4. wykaz użytych preparatów z kartami charakterystyki i numerami pozwoleń na obrót produktem biobójczym,
5. zalecenia z protokołów i dowody ich wykonania: zdjęcie nowej uszczelki, faktura za siatkę, wpis o naprawie,
6. zapisy działań po każdym stwierdzeniu szkodnika oraz okresową analizę wyników.

Najsłabszym punktem prawie zawsze jest pkt 5. Protokół z zaleceniem "uszczelnić bramę" bez śladu, że ktoś to zrobił, pokazuje inspektorowi, że program istnieje na papierze. Jak ułożyć komplet tak, żeby się bronił, opisujemy w artykule o dokumentacji DDD, a co musi zawierać sam plan, w artykule o planie zwalczania szkodników.

Nasza analiza: co mówią raporty GIS za 2021 do 2025

Zestawiliśmy dane o nadzorze nad żywnością z pięciu rocznych raportów Głównego Inspektoratu Sanitarnego (raporty "Stan sanitarny kraju" i raporty z działań PIS za 2024 i 2025). Sprawdziliśmy też, w którym roku szkodniki pojawiają się na liście najczęstszych nieprawidłowości. Zestawienie przygotowaliśmy 22 października 2026 roku. Każda liczba ma w naszym pliku numer strony raportu.

Rok	Zakłady w ewidencji	Kontrole	W tym interwencyjne	Decyzje o unieruchomieniu	Mandaty	Szkodniki wśród najczęstszych nieprawidłowości
2021	550 300	189 133	27 204	560	14 630	tak, kuchnie szpitalne
2022	567 404	223 935	25 155	608	19 979	tak, kuchnie szpitalne i akcja letnia
2023	584 878	247 533	25 096	794	22 913	tak, kuchnie szpitalne i akcja letnia
2024	592 442	245 466	27 896	698	22 106	tak, kuchnie szpitalne i akcja letnia
2025	606 504	232 972	29 509	653	20 049	brak wzmianki

Co z tego wynika dla zakładu:

• W 2024 roku na 100 kontroli przypadało około 9 mandatów, a 0,28 procent kontroli kończyło się decyzją o unieruchomieniu zakładu albo jego części. Unieruchomienie jest rzadkie, mandat nie.
• Kontroli interwencyjnych, czyli najczęściej po skardze klienta albo sąsiada, przybywa: z 25 096 w 2023 roku do 29 509 w 2025 roku. Zgłoszenie karalucha albo myszy w lokalu to typowy powód takiej wizyty.
• W raporcie za 2023 rok GIS opisał nieprawidłowość z letnich kontroli gastronomii tak: brak wystarczających, skutecznych zabezpieczeń pomieszczeń przed dostępem gryzoni, owadów i szkodników, obecność lub ślady ich bytowania, brak moskitier, niezabezpieczone otwory wentylacyjne. Zabezpieczenie zakładów przed szkodnikami było w tym roku wprost w zakresie akcji letniej.
• W letnich kontrolach małej gastronomii i żywienia wczasowego nieprawidłowości stwierdzano w 19,2 procent skontrolowanych zakładów w 2023 roku, w 19,8 procent w 2024 i w 18,6 procent w 2025.
• GIS nie podaje, ile mandatów albo decyzji wydano z powodu szkodników. Raporty nie dzielą tych liczb według przyczyny, więc żadna rzetelna liczba "kar za szkodniki" w Polsce nie istnieje.

Sprawdziliśmy też unijny system ostrzegania o żywności RASFF. W publicznej bazie RASFF Window policzyliśmy powiadomienia z lat 2021 do 2025, których temat dotyczy owadów, larw, roztoczy albo gryzoni, bez pasożytów ryb, owadów jadalnych i pozostałości pestycydów. Takich powiadomień było 102 na 24 585, czyli 0,41 procent. 15 z nich dotyczyło gryzoni, a 13 miało związek z Polską. Najczęściej chodziło o zboża i pieczywo (36), owoce i warzywa (24) oraz orzechy i nasiona (19). Szkodnik rzadko staje się sprawą międzynarodową. Zwykle kończy się na protokole, mandacie i decyzji lokalnego inspektora.

Co grozi za nieprawidłowości

• Decyzja nakazująca usunięcie uchybień w terminie, a przy bezpośrednim zagrożeniu zdrowia unieruchomienie zakładu albo jego części z rygorem natychmiastowej wykonalności (ustawa o PIS, art. 27).
• Mandat karny na miejscu.
• Kara pieniężna do trzydziestokrotności przeciętnego wynagrodzenia, między innymi za utrudnianie kontroli (ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia, art. 103 ust. 1).
• Po rażącym naruszeniu możliwa jest ponowna kontrola w tym samym roku, trwająca do 7 dni (art. 55 ust. 7 Prawa przedsiębiorców).

Gdy inspektor znajdzie ślady szkodników

Postępujesz tak samo jak po audycie klienta: zabezpieczasz produkt, wzywasz firmę DDD, zapisujesz zdarzenie i ustalasz przyczynę. Różnica jest jedna. Termin na usunięcie uchybień wyznacza decyzja inspektora, a nie standard certyfikacji. Kolejność działań po znalezieniu śladów rozpisujemy w artykule ślady gryzoni w zakładzie. Jak MIXTUM prowadzi stały program w zakładach produkcyjnych, opisujemy na stronie ochrona przed szkodnikami w przemyśle spożywczym. Dla hoteli i sklepów mamy osobne strony: dezynsekcja w hotelu i ochrona przed szkodnikami w sklepie.

Źródła

• Rozporządzenie (WE) nr 852/2004 w sprawie higieny środków spożywczych, załącznik II, rozdziały I, VI i IX, EUR-Lex.
• Rozporządzenie (UE) 2017/625 w sprawie kontroli urzędowych, art. 9, EUR-Lex.
• Ustawa Prawo przedsiębiorców, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1480, art. 48, 49, 51, 55, ISAP.
• Ustawa o Państwowej Inspekcji Sanitarnej, Dz.U. 2024 poz. 416, art. 25 i 27, ISAP.
• Ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia, Dz.U. 2023 poz. 1448, art. 103, ISAP.
• Główny Inspektorat Sanitarny, raporty roczne za 2021, 2022 i 2023 (2021, 2022, 2023) oraz raporty z działań PIS za 2024 i 2025.
• PSSE w Wałbrzychu, wytyczne do analizy prawdopodobieństwa naruszenia prawa z arkuszem oceny zakładu, załącznik do zarządzenia nr 13/DYR/25.
• Komisja Europejska, RASFF Window, powiadomienia z lat 2021 do 2025, pobrane 22.10.2026, zliczenie własne.