Brodifakum czy bromadiolon: odporność szczurów i przepisy

Brodifakum jest silniejsze od bromadiolonu. Szczur lub mysz potrzebuje go mniej, zwykle wystarcza jedno pobranie przynęty, a substancja zabija także szczury z mutacjami genu VKORC1, na które bromadiolon już nie działa. Ma to swoją cenę. Brodifakum zostaje w wątrobie zwierzęcia przez wiele miesięcy, więc stwarza większe ryzyko dla psa, kota, lisa czy sowy, które zjedzą trutkę albo otrutego gryzonia. Wybór nie polega więc na sięgnięciu po "najmocniejszą trutkę na szczury". Najpierw ustala się, czy populacja jest odporna, potem dobiera najsłabszą substancję, która zadziała, i prowadzi zabieg krótko, w zamkniętych stacjach. Poniżej pokazujemy, skąd się bierze odporność, co mówią przepisy UE i co znaleźliśmy w polskim wykazie pozwoleń oraz w 128 ofertach sklepów internetowych.

Jak działa trutka na szczury z antykoagulantem

Wszystkie popularne trutki na szczury i myszy w Polsce to antykoagulanty. Blokują enzym, który pozwala organizmowi wielokrotnie odzyskiwać witaminę K. Według przewodnika RRAC, czyli komitetu producentów ds. odporności na rodentycydy, jedna cząsteczka witaminy K jest w ten sposób używana około 10 000 razy. Bez tego obiegu wątroba przestaje wytwarzać czynniki krzepnięcia II, VII, IX i X. Zwierzę nie czuje nic od razu. Ginie po kilku dniach z powodu krwotoków wewnętrznych i nie kojarzy objawów z przynętą, więc reszta stada dalej ją je.

Antykoagulanty dzielą się na dwie generacje. Pierwsza to warfaryna (od 1947 roku), kumatetralyl, chlorofacynon i difacynon. Warfaryna zabija szczura w około 5 do 7 dni i wymaga wielu pobrań. Druga generacja powstała, gdy szczury uodporniły się na pierwszą. Bromadiolon i difenakum weszły do użytku w latach 70., a brodifakum, flokumafen i difetialon są najsilniejsze w tej grupie. Brodifakum wymaga tylko jednej dawki (RRAC, antykoagulanty drugiej generacji).

Siła ma drugą stronę. U myszy po jednej dawce okres półtrwania w wątrobie wynosił 307,4 dnia dla brodifakum i 15,8 dnia dla kumatetralylu (Vandenbroucke i in., Journal of Veterinary Pharmacology and Therapeutics, 2008). Substancja, która tak długo zostaje w tkankach, przechodzi dalej w łańcuchu pokarmowym.

Odporność szczurów: mutacje VKORC1

Odporność na antykoagulanty wynika z mutacji genu VKORC1, który koduje blokowany enzym. Zespół Pelza opisał osiem takich mutacji u szczurów i myszy. U szczura wędrownego powstały niezależnie co najmniej siedem razy, a u myszy domowej dwa razy. Odporność dziedziczy się dominująco, więc wystarczy jedna kopia zmienionego genu (Pelz i in., Genetics, 2005). To, którą trutkę wybrać, zależy od konkretnej mutacji w populacji:

Mutacja u szczura wędrownego	Nie działa	Nadal działa
L120Q, Y139C	pierwsza generacja, bromadiolon, difenakum	brodifakum, flokumafen, difetialon
L128Q, Y139F	pierwsza generacja, bromadiolon	difenakum, brodifakum, flokumafen, difetialon
Y139S	pierwsza generacja	wszystkie antykoagulanty drugiej generacji

Źródło tabeli: RRAC, wytyczne dla szczura wędrownego. Mutacja Y139C dominuje w Danii i w Niemczech. U myszy domowej mutacje Y139C, L128S i wariant "spretus" znoszą działanie bromadiolonu, a wariant "spretus" także difenakum (RRAC, wytyczne dla myszy domowej).

Skalę problemu dobrze widać w Wielkiej Brytanii, gdzie występuje praktycznie każda znana mutacja u szczurów, a pięć z nich wyraźnie obniża skuteczność przynęt (Buckle, Pest Management Science, 2013). W brytyjskim badaniu z 2019 roku odporne były 85 ze 140 próbek szczurów, czyli 60,7 procent. Mutację L120Q miało 17,9 procent próbek. Odporne były też 82 z 88 myszy, czyli 93,2 procent (CRRU UK i University of Reading, raport 2019).

W Polsce nie znaleźliśmy opublikowanego badania mutacji VKORC1. Na mapie odporności RRAC jest tylko 9 szczurów z okolic Poznania, odłowionych od sierpnia do listopada 2018 roku. Żaden nie miał mutacji, ale dane nie zostały opublikowane i pochodzą z jednego miasta. Uczciwy wniosek brzmi więc: w nielicznych danych z Polski odporności nie potwierdzono. Nie wiadomo, jak jest w reszcie kraju. Sygnałem odporności w obiekcie jest sytuacja, w której gryzonie regularnie zjadają przynętę, a ich aktywność nie spada przez kilka tygodni. Wtedy nie dokłada się więcej tej samej trutki, tylko zmienia substancję czynną albo przechodzi na metody mechaniczne.

Co mówią przepisy UE o brodifakum i bromadiolonie

• Od 1 marca 2018 roku rozporządzenie (UE) 2016/1179 klasyfikuje bromadiolon i difenakum jako działające szkodliwie na rozrodczość kategorii 1B, a brodifakum kategorii 1A. Każda z nich ma specyficzny limit stężenia 0,003 procent, czyli 30 ppm.
• Produktu sklasyfikowanego jako szkodliwy dla rozrodczości kategorii 1A lub 1B nie dopuszcza się do użytku przez ogół społeczeństwa (rozporządzenie (UE) nr 528/2012, art. 19 ust. 4 lit. b). Typowa przynęta z 50 ppm jest więc produktem dla profesjonalistów.
• Przepisy zatwierdzające brodifakum i bromadiolon (2017/1381 i 2017/1380) ograniczają stężenie do 50 mg/kg, wymagają substancji gorzkiej i barwnika, a dla ogółu społeczeństwa dopuszczają tylko stacje zabezpieczone przed otwarciem i małe opakowania: na myszy do 50 g granulatu lub pasty albo 100 g kostek, na szczury do 150 g albo 300 g. Stałe wykładanie przynęty jest zakazane także dla profesjonalistów.
• Wszystkie siedem antykoagulantów spełnia kryterium wykluczenia ze względu na szkodliwość dla rozrodczości, a pięć z nich także kryterium PBT. Mimo to decyzja wykonawcza (UE) 2024/734 przedłużyła ich zatwierdzenie do 31 grudnia 2026 roku na czas oceny wniosków o odnowienie (art. 14 ust. 5 rozporządzenia 528/2012).
• W maju 2025 roku Komitet ds. Produktów Biobójczych poparł przedłużenie zatwierdzenia wszystkich siedmiu substancji. Nie poparł jednak stosowania przez osoby nieprofesjonalne przeciw myszom ani stałego wykładania przynęt przez profesjonalistów. Do 12 października 2026 roku nowe rozporządzenie nie zostało opublikowane.

Nasza analiza: wykaz URPL i 128 ofert sklepów

Sprawdziliśmy dwa zbiory. Pierwszy to Wykaz Produktów Biobójczych URPL według stanu na 8 października 2026 roku: 186 pozwoleń w grupie 14 (rodentycydy), w tym 181 na antykoagulanty. Drugi to 128 ofert trutek z pięciu sklepów internetowych, które wyświetlają się na frazy "brodifakum" i "bromadiolon". Oferty sprawdziliśmy 22 października 2026 roku i porównaliśmy numery pozwoleń z wykazem URPL.

Substancja	Pozwolenia w wykazie URPL
brodifakum	75
bromadiolon	71
difenakum	24
difetialon	4
flokumafen	3
bromadiolon z difenakum	2
kumatetralyl	2

Wnioski z wykazu:

• Brodifakum i bromadiolon to razem 146 ze 181 pozwoleń na antykoagulanty, czyli 81 procent. Pozwolenia te obejmują łącznie 474 nazwy handlowe, więc wiele trutek o różnych nazwach to ten sam produkt.
• 92 produkty mają co najmniej 30 ppm substancji czynnej. Tylko jeden z nich ma w pozwoleniu zastosowania dla ogółu społeczeństwa i jest to stare pozwolenie krajowe z terminem ważności do 31 grudnia 2024 roku.
• Wśród 89 produktów poniżej 30 ppm aż 86 jest dopuszczonych dla ogółu społeczeństwa.
• 151 ze 181 pozwoleń na antykoagulanty jest ważnych do 31 grudnia 2026 roku, czyli do dnia wygaśnięcia zatwierdzenia w UE.

Wnioski z ofert sklepów:

• Najczęściej oferowany jest bromadiolon (40,6 procent ofert), potem brodifakum (33,6 procent) i difenakum (10,2 procent). 10,2 procent ofert w ogóle nie podaje substancji czynnej.
• 64,4 procent ofert antykoagulantów, które podają stężenie, ma co najmniej 30 ppm (67 ze 104).
• Spośród 67 ofert z co najmniej 30 ppm 79,1 procent zaznacza, że produkt jest tylko dla profesjonalistów. 14 ofert tego nie robi, a 11 nie podaje ani takiej informacji, ani numeru pozwolenia.
• Numer pozwolenia pokazuje 86 ze 128 ofert. Wszystkie te numery istnieją w wykazie URPL, a 95,3 procent z nich wygasa 31 grudnia 2026 roku. W 2 ofertach stężenie różni się od tego w pozwoleniu.
• Mediana ceny stałej przynęty to 42,49 zł za kilogram. Opakowania do 300 g kosztują w medianie 79,77 zł/kg, a opakowania od 5 kg 24,36 zł/kg.

Próba ma ograniczenia: 74 ze 128 ofert pochodzi z jednego sklepu, a różne gramatury tego samego produktu liczymy jako osobne oferty. Allegro zablokowało pobieranie danych i nie jest w zestawieniu. Wniosek dla kupującego jest jednak jasny. Duże, tanie opakowanie 50 ppm to produkt dla profesjonalistów, nawet jeśli sklep tego nie napisał. Do rozkładania w zakładzie potrzebny jest wykonawca, który może go stosować i udokumentować zabieg. Kontrola preparatów jest realna: w 2024 roku inspekcja sanitarna sprawdziła 1 003 produkty do zwalczania gryzoni i owadów używane profesjonalnie i stwierdziła 42 nieprawidłowości w ich stosowaniu (raport GIS z działań PIS za 2024 rok, s. 265).

Pies zjadł trutkę z brodifakum lub bromadiolonem

Jedź do weterynarza od razu, nawet jeśli pies wygląda zdrowo, i weź opakowanie albo zdjęcie etykiety. Według Merck Veterinary Manual czasy krzepnięcia rosną 2 do 5 dni po zjedzeniu przynęty, a krwawienia pojawiają się zwykle po 3 do 7 dniach. Jeśli od zjedzenia minęły najwyżej 4 godziny, lekarz zwykle wywołuje wymioty i podaje węgiel aktywny. Odtrutką jest witamina K1, podawana zwykle przez 28 dni. 2 do 3 dni po zakończeniu leczenia powtarza się badanie krzepnięcia.

U ludzi substancje te także utrzymują się długo. U 32 pacjentów zatrutych skażonymi syntetycznymi kannabinoidami okres półtrwania w osoczu wynosił średnio 7,5 dnia dla brodifakum, 7,2 dnia dla difenakum i 1,8 dnia dla bromadiolonu (Feinstein i in., Clinical Toxicology, 2020). W koreańskiej serii przypadków krwawienie wróciło u 6 z 10 pacjentów, u których za wcześnie odstawiono witaminę K1 (Hong i in., Journal of Korean Medical Science, 2010). Przy podejrzeniu zatrucia człowieka dzwoń na 112 albo do ośrodka toksykologicznego.

Zatrucia wtórne: lisy i ptaki

Na Słowenii pozostałości antykoagulantów wykryto w 77,7 procent ze 148 wątrób lisów z lat 2019 do 2022. Bromadiolon był w 75 procent z nich, brodifakum w 51,4 procent, a difenakum w 18,9 procent (Cerkvenik-Flajs i in., Science of the Total Environment, 2024). W Polsce w wątrobie martwego gawrona stwierdzono do 16,659 µg/g bromadiolonu (Kobylarz i in., Pharmaceuticals, 2024). Dlatego przepisy zakazują stałego wykładania trutki, a dobra praktyka każe zbierać martwe gryzonie przy każdej kontroli.

Mniejsza dawka może wystarczyć. W badaniu czeskim przynęta z 25 ppm brodifakum zabiła w laboratorium 100 procent myszy, a w warunkach polowych osiągnęła skuteczność 95,7 i 99,8 procent. Dotyczyło to jednak populacji bez odporności (Frankova, Stejskal, Aulicky, Scientific Reports, 2019).

Co z tego wynika dla zakładu i magazynu

1. Wewnątrz budynku, w strefach z żywnością i opakowaniami, nie stosuje się trutki. Działają tam pułapki mechaniczne i elektroniczny monitoring gryzoni. Szczegóły opisujemy w artykule o trutce na szczury w zakładzie spożywczym.
2. Na zewnątrz trutka trafia tylko do zamkniętych, przytwierdzonych i ponumerowanych stacji deratyzacyjnych, na czas zwalczania, z datą rozpoczęcia i zakończenia.
3. Substancję dobiera się do sytuacji. Przy pierwszym zabiegu na populację bez sygnałów odporności nie ma powodu sięgać po najsilniejszą. Gdy przynęta znika, a aktywność nie spada, zmienia się substancję na taką, która działa na podejrzewaną mutację.
4. Każdy zabieg ma ślad w dokumentacji: preparat, numer pozwolenia, stężenie, ilość, miejsca i wynik.
5. Od 2027 roku mogą zmienić się warunki pozwoleń. Wykonawca powinien sprawdzić, czy preparaty, które stosuje u ciebie, mają ważne pozwolenie po 31 grudnia 2026 roku.

Jak MIXTUM prowadzi deratyzację w zakładach, magazynach i obiektach z audytem, opisujemy na stronie deratyzacja dla firm. Jak rozpoznać gatunek, piszemy w atlasie: szczur wędrowny i mysz domowa.

Źródła

• S. Pelz i in., The genetic basis of resistance to anticoagulants in rodents, Genetics 170(4), 2005.
• A. Buckle, Anticoagulant resistance in the United Kingdom and a new guideline for the management of resistant infestations of Norway rats, Pest Management Science 69, 2013.
• Rodenticide Resistance Action Committee, RRAC Resistance Guide, rozdziały o mechanizmie działania, szczurze wędrownym i myszy domowej.
• CRRU UK, University of Reading, raport o odporności gryzoni za 2019 rok.
• V. Vandenbroucke i in., Pharmacokinetics of eight anticoagulant rodenticides in mice after single oral administration, Journal of Veterinary Pharmacology and Therapeutics 31(5), 2008.
• D. L. Feinstein i in., publikacja o farmakokinetyce brodifakum, difenakum i bromadiolonu u zatrutych pacjentów, Clinical Toxicology, 2020.
• S.-Y. Hong i in., publikacja o leczeniu zatruć superwarfarynami, Journal of Korean Medical Science 25(12), 2010.
• V. Cerkvenik-Flajs i in., badanie pozostałości antykoagulantów w wątrobach lisów na Słowenii, Science of the Total Environment, 2024.
• J. Kobylarz i in., badanie zatruć ptaków rodentycydami w Polsce, Pharmaceuticals 17(6), 2024.
• M. Frankova, V. Stejskal, R. Aulicky, badanie skuteczności przynęty z 25 ppm brodifakum, Scientific Reports 9, 2019.
• Merck Veterinary Manual, Anticoagulant Rodenticide Poisoning in Animals.
• Rozporządzenie (UE) nr 528/2012, rozporządzenie (UE) 2016/1179, rozporządzenia wykonawcze (UE) 2017/1380 i 2017/1381, decyzja wykonawcza (UE) 2024/734.
• ECHA, komunikat ECHA/NR/25/13 z 21 maja 2025 roku.
• URPL, Wykaz Produktów Biobójczych, stan na 8 października 2026 roku, analiza własna.