Żel na prusaki i karaluchy: dlaczego przestaje działać

Żel na prusaki i karaluchy przestaje działać z trzech powodów. Pierwszy to awersja do glukozy: część populacji dziedziczy cechę, przez którą cukier w przynęcie smakuje gorzko, więc owady jej nie jedzą. Drugi to odporność na substancję czynną, często krzyżowa, czyli obejmująca kilka środków naraz. Trzeci to konkurencja pokarmowa: w kuchni z resztkami jedzenia przynęta po prostu przegrywa. Zmiana marki żelu rzadko pomaga, bo, jak pokazuje nasze zestawienie, większość żeli w polskich sklepach zawiera tę samą substancję. Skuteczny zabieg zaczyna się od sprawdzenia, który z trzech powodów działa w twoim obiekcie.

Awersja do glukozy: prusaki, które nie jedzą przynęty

Żele wabią prusaki cukrem, najczęściej glukozą. Pierwszy opis awersji do glukozy u prusaka (Blattella germanica) ukazał się w 1993 roku (Silverman i Bieman, Journal of Insect Physiology, 1993). W 2013 roku zespół z North Carolina State University wyjaśnił mechanizm. Pod presją toksycznych przynęt populacje szybko wytworzyły awersję do glukozy. U takich owadów glukoza pobudza neurony smaku gorzkiego i hamuje neurony smaku słodkiego, więc działa jednocześnie jak wabik i jak odstraszacz (Wada-Katsumata, Silverman i Schal, Science, 2013).

Kolejne badania poszerzyły ten obraz:

• Prusaki z awersją przyjmują też cukry złożone, na przykład maltozę, ale przestają je jeść po kilku sekundach. Enzymy w ich ślinie rozkładają te cukry do glukozy, którą odbierają jako gorzką (Wada-Katsumata i Schal, Insects, 2021).
• Przynęty z glukozą, sacharozą albo maltozą zostawiają glukozę w odchodach owadów, które je zjadły. Młode larwy z awersją odrzucają takie odchody, więc słabnie efekt wtórnego zabijania w gnieździe. Przy przynętach z fruktozą tego efektu nie było (McPherson i in., Journal of Economic Entomology, 2023).
• Cecha ma swój koszt. Samice z awersją częściej odrzucają samce, bo ich ślina zamienia cukrowy "prezent godowy" samca w glukozę (Wada-Katsumata i in., Communications Biology, 2022). Mimo to awersja utrzymuje się w populacjach poddawanych zabiegom.

Po czym to poznać w lokalu? Krople żelu leżą nietknięte przez tydzień albo dłużej, choć w pułapkach lepowych obok wciąż są żywe prusaki. To sygnał, żeby zmienić przynętę na inną bazę pokarmową, a nie dokładać tej samej.

Odporność na substancję czynną i dlaczego rotacja nie pomaga

Najmocniejsze dane pochodzą z badania terenowego w budynkach mieszkalnych w stanach Illinois i Indiana. Zespół z Purdue University porównał trzy strategie: jedną substancję, rotację substancji i mieszaninę (Fardisi i in., Scientific Reports, 2019). Wyniki:

• Już przed zabiegami populacje były odporne na wiele z 14 badanych substancji.
• Rotacja w większości przypadków nie zmniejszyła liczebności prusaków z powodu odporności krzyżowej.
• Przy oprysku mieszaniną tiametoksamu i lambda-cyhalotryny liczba prusaków w obu lokalizacjach wzrosła mimo 4 miesięcy zabiegów.
• Liczebność spadła tylko tam, gdzie stosowano żel z abamektyną, i tylko w budynku, w którym odporność była na początku niska.
• Przeżywalność na abamektynie wzrosła z 0 do 50 do 70,8 procent w ciągu badania.

Inne prace pokazują to samo. W szczepach terenowych z USA stwierdzono odporność na indoksakarb, fipronil, acetamipryd i pyretroidy, a przy hydrametylnonie i imidachloprydzie śmiertelność nie przekraczała 90 procent (Fardisi, Gondhalekar i Scharf, Journal of Economic Entomology, 2017). W pięciu kalifornijskich szczepach dawka trzykrotnie wyższa od dawki zabijającej 95 procent wrażliwych prusaków zabiła 0 do 3 procent owadów przy fipronilu, 13 do 27 procent przy klotianidynie i 13 do 63 procent przy indoksakarbie (Lee i in., Journal of Economic Entomology, 2022). Odporność na fipronil występowała nawet u prusaków, które nigdy się z nim nie zetknęły, jako pozostałość dawnej odporności na cyklodieny (Holbrook i in., Journal of Economic Entomology, 2003).

W Polsce dane są stare i dotyczą innych grup środków. Szczepy prusaków ze szpitali z całego kraju miały wysoką albo umiarkowaną odporność na permetrynę, deltametrynę, cypermetrynę i bendiokarb (Gliniewicz, Krzemińska i Sawicka, Roczniki Państwowego Zakładu Higieny, 1996). Nowszych polskich badań odporności na substancje z żeli nie znaleźliśmy.

Nasza analiza: 31 żeli z polskich sklepów

Sprawdziliśmy 47 ofert żeli na prusaki i karaluchy w 10 sklepach internetowych i porównywarkach cen, w tym w marketach budowlanych i sklepach z preparatami DDD. Po usunięciu powtórzeń zostało 31 różnych produktów. Skład ustaliliśmy z karty produktu, etykiety producenta albo etykiety posiadacza pozwolenia. Dane zebraliśmy 22 października 2026 roku. Skład potwierdziliśmy dla 29 produktów.

Substancja czynna	Liczba produktów
imidachlopryd 2,15 do 2,217 procent	17
cypermetryna 3 procent z geraniolem	5
acetamipryd 1 procent	2
dinotefuran	1
klotianidyna	1
indoksakarb	1
fipronil	1
chlorfenapyr	1

Co z tego wynika:

• Imidachlopryd i cypermetryna to 22 z 29 produktów, czyli 76 procent. Neonikotynoidy, czyli imidachlopryd, acetamipryd, dinotefuran i klotianidyna, to 21 z 29 produktów, czyli 72 procent.
• Jedno pozwolenie na produkt biobójczy jest sprzedawane pod sześcioma nazwami handlowymi w różnych opakowaniach. Dwa kolejne pozwolenia występują pod dwiema markami każde. Kto po nieudanym zabiegu kupuje "inny" żel z półki, często kupuje ten sam produkt.
• Ceny imidachloprydu wahają się od 1,25 do 8,00 zł za gram, mediana to 3,40 zł. W obrębie jednego pozwolenia cena różni się sześciokrotnie, zależnie od marki i opakowania.
• Tylko 3 z 31 produktów mają w nazwie słowo "profesjonalny".

Zestawienie ma ograniczenia. Leroy Merlin i oferty Allegro zablokowały pobieranie danych, a kategorię użytkownika (profesjonalny czy powszechny) potwierdziliśmy tylko dla części produktów. Wniosek jest jednak wyraźny: rotacja marek to nie rotacja chemii. Jeśli rotujesz, porównuj substancję czynną z etykiety, a nie nazwę produktu.

Konkurencja pokarmowa i rozmieszczenie żelu

• Każde połączenie pokarmu i przynęty, przy którym prusaki jedzą dużo pokarmu i mało żelu, zmniejsza wtórne zabijanie (Ko, Schal i Silverman, Pest Management Science, 2016). Bez sprzątania tłuszczu, okruchów i resztek w szczelinach żel ma słabe szanse.
• Prusaki, które zjadły żel z fipronilem, zabijały kolejne owady przez odchody, kanibalizm i zanieczyszczone powierzchnie (Buczkowski i Schal, Journal of Economic Entomology, 2001). Ten efekt zależy jednak od tego, czy przynętę w ogóle jedzą.
• Przy dużym zagęszczeniu, od około 208 owadów na metr kwadratowy, kilka małych kropli po 3 mg działało lepiej niż jedna duża kropla 30 mg. Przy małym zagęszczeniu wystarczała jedna kropla (Durier i Rivault, Journal of Economic Entomology, 2003).
• Popularna teza, że żel psuje się od środków czystości, ma słabe poparcie. W badaniu z 2025 roku większość zanieczyszczonych przynęt nadal zabijała ponad 90 procent prusaków w ciągu 7 dni (Grady, Dumas i DeVries, Journal of Economic Entomology, 2025). Starzenie się żelu przez 6 miesięcy przy umiarkowanej wilgotności też nie obniżyło śmiertelności poniżej 93 procent, choć owady jadły go mniej (Lucero, Gaire i DeVries, Journal of Economic Entomology, 2025).

Liczy się też tempo rozmnażania. Kokon prusaka zawiera zwykle 30 do 40 jaj, larwy rozwijają się w temperaturze pokojowej około 60 dni, a cały cykl trwa około 100 dni (University of Florida, IFAS). Jeden zabieg nie wystarcza, bo larwy z kokonów wychodzą jeszcze tygodnie po nim.

Co robić, gdy żel na prusaki nie działa w lokalu

1. Postaw pułapki lepowe w kilku punktach i licz odłowy co tydzień. Bez liczby nie wiesz, czy zabieg działa.
2. Sprawdź, czy żel jest zjadany. Nietknięte krople przy żywych prusakach to sygnał awersji. Zmień przynętę na inną bazę pokarmową.
3. Jeśli żel znika, a odłowy nie spadają, podejrzewaj odporność. Zmień substancję czynną na inną grupę chemiczną, a nie markę.
4. Usuń konkurencyjny pokarm: tłuszcz za urządzeniami, resztki w szczelinach, otwarte opakowania w magazynie suchym.
5. Nie łącz żelu z opryskiem w tym samym miejscu "dla pewności". Dwie metody naraz utrudniają ocenę, która z nich działa.
6. Zapisz każdy zabieg: preparat, substancję, miejsca, datę i wynik odłowów. W lokalu gastronomicznym i zakładzie spożywczym to część dokumentacji, której szuka inspektor. Piszemy o tym w artykule kontrola sanepidu a szkodniki.

Jak odróżnić prusaka od karaczana wschodniego, opisujemy w artykule karaluch w zakładzie i w atlasie przy prusaku. Jak MIXTUM prowadzi zwalczanie prusaków w zakładach, hotelach i kuchniach, z monitoringiem i doborem substancji do wyniku odłowów, opisujemy na stronie dezynsekcja dla firm.

Źródła

• J. Silverman, D. N. Bieman, Glucose aversion in the German cockroach, Blattella germanica, Journal of Insect Physiology 39, 1993.
• A. Wada-Katsumata, J. Silverman, C. Schal, Changes in taste neurons support the emergence of an adaptive behavior in cockroaches, Science 340, 2013.
• A. Wada-Katsumata, C. Schal, Salivary Digestion Extends the Range of Sugar-Aversions in the German Cockroach, Insects 12, 2021.
• A. Wada-Katsumata i in., Rapid evolution of an adaptive taste polymorphism disrupts courtship behavior, Communications Biology 5, 2022.
• S. McPherson i in., badanie glukozy w odchodach prusaków po przynętach, Journal of Economic Entomology 116, 2023.
• M. Fardisi, A. D. Gondhalekar, A. R. Ashbrook, M. E. Scharf, Rapid evolutionary responses to insecticide resistance management interventions by the German cockroach, Scientific Reports 9, 2019.
• M. Fardisi, A. D. Gondhalekar, M. E. Scharf, badanie odporności terenowych szczepów prusaka na przynęty, Journal of Economic Entomology 110, 2017.
• S.-H. Lee i in., badanie skuteczności przynęt na kalifornijskie szczepy prusaka, Journal of Economic Entomology 115, 2022.
• G. L. Holbrook i in., badanie odporności prusaka na fipronil, Journal of Economic Entomology 96, 2003.
• G. Buczkowski, C. Schal, badanie wtórnego zabijania przez przynęty z fipronilem i hydrametylnonem, Journal of Economic Entomology 94, 2001.
• V. Durier, C. Rivault, badanie rozmieszczenia kropli przynęty, Journal of Economic Entomology 96, 2003.
• A. E. Ko, C. Schal, J. Silverman, badanie wpływu pokarmu na wtórne zabijanie, Pest Management Science 72, 2016.
• Grady, Dumas, DeVries, badanie zanieczyszczenia przynęt, oraz Lucero, Gaire, DeVries, badanie starzenia przynęt, Journal of Economic Entomology 118, 2025.
• A. Gliniewicz, E. Krzemińska, B. Sawicka, badanie odporności prusaka w szpitalach w Polsce, Roczniki Państwowego Zakładu Higieny 47(3), 1996.
• S. M. Valles, German cockroach, Blattella germanica, University of Florida IFAS, EENY-002.
• Zestawienie własne: 47 ofert i 31 żeli z 10 sklepów internetowych, stan na 22 października 2026 roku.