Najważniejsze w skrócie
- Fosforowodór a tlenek etylenu: fosforowodór zabija owady i roztocze w towarze, ale nie niszczy grzybów ani bakterii. Tlenek etylenu to sterylant, który niszczy drobnoustroje i ich przetrwalniki.
- W Unii Europejskiej fosforowodór można stosować do żywności w granicach limitów pozostałości, na przykład 0,05 mg/kg w pszenicy oraz 0,02 mg/kg w przyprawach i herbacie.
- Tlenku etylenu nie wolno stosować w UE jako środka ochrony roślin od dyrektywy 86/355/EWG z 1986 r. Wyjątek dla suszonych ziół i przypraw wygasł najpóźniej 31 grudnia 1990 r.
- W UE tlenek etylenu jest klasyfikowany jako substancja rakotwórcza, mutagenna i działająca szkodliwie na rozrodczość w kategorii 1B.
- Legalne w UE metody redukcji drobnoustrojów w suszach to przede wszystkim obróbka parą wodną oraz napromieniowanie suszonych ziół i przypraw do średniej dawki 10 kGy.
Fosforowodór i tlenek etylenu to gazy przeznaczone do różnych zadań. Fosforowodór zabija owady i roztocze w towarze, ale nie niszczy grzybów ani bakterii. Tlenek etylenu działa jako sterylant: niszczy drobnoustroje i ich przetrwalniki. Dlatego używa się go do sterylizacji wyrobów medycznych, a archiwa i biblioteki dezynfekowały nim zbiory. W Unii Europejskiej fosforowodór można stosować do żywności w granicach limitów pozostałości. Tlenku etylenu nie wolno stosować do żywności od ponad trzydziestu lat, a jego użycie do dezynfekcji zbiorów jest wygaszane.
Dwa gazy obok siebie
| Cecha | Fosforowodór | Tlenek etylenu |
|---|---|---|
| Do czego służy | zwalczanie owadów i roztoczy w towarze oraz obiektach | sterylizacja i dezynfekcja: bakterie, grzyby oraz ich przetrwalniki |
| Jak działa | blokuje oddychanie komórkowe owadów | reaguje z białkami i DNA drobnoustrojów |
| Grzyby i bakterie | nie niszczy | niszczy |
| Typowy zabieg | szczelna komora, silos, kontener albo plandeka, przy ciśnieniu atmosferycznym, przez kilka do kilkunastu dni | komora próżniowa z nawilżaniem i podgrzaniem wsadu, potem płukanie powietrzem oraz kwarantanna |
| Co zostaje w produkcie | po wietrzeniu gaz uchodzi z towaru; limity pozostałości obejmują też niezużyte fosforki | część gazu reaguje z chlorkami w produkcie i tworzy 2-chloroetanol, który zostaje w towarze |
| Zagrożenie dla ludzi | ostra toksyczność przy wdychaniu, ryzyko głównie w czasie zabiegu i wietrzenia | w UE klasyfikowany jako rakotwórczy, mutagenny i działający szkodliwie na rozrodczość, kategoria 1B |
| Żywność w UE | dozwolony jako środek ochrony roślin, z najwyższymi dopuszczalnymi poziomami pozostałości | zakazany; dopuszczalny poziom pozostałości ustawiony na granicy oznaczalności |
Ta tabela pokazuje najczęstszą pomyłkę w rozmowach o fumigacji. Jeśli szukasz zamiennika tlenku etylenu do przypraw, zwykle chodzi Ci o obniżenie liczby drobnoustrojów, na przykład Salmonelli, a nie o zabicie owadów. Fosforowodór tego nie zrobi. Legalne w UE metody redukcji drobnoustrojów w suszach to przede wszystkim obróbka parą wodną i napromieniowanie. Dla suszonych ziół i przypraw jest ono dopuszczone do średniej dawki 10 kGy (dyrektywa 1999/3/WE), z obowiązkiem oznakowania produktu jako napromieniowanego.
Jak tlenek etylenu zniknął z żywności w Unii
Zakaz nie jest nowy, choć w 2020 roku zaskoczył wielu importerów. Dyrektywą 86/355/EWG z 21 lipca 1986 r. Rada zakazała wprowadzania do obrotu i stosowania tlenku etylenu jako środka ochrony roślin. Powodem było gazowanie roślin i produktów roślinnych w magazynach, które zostawiało w żywności szkodliwe pozostałości. Państwa mogły jeszcze przez pewien czas stosować go wyjątkowo do redukcji patogenów w suszonych warzywach, ziołach i przyprawach, w kakao oraz do gazowania liści tytoniu. Dyrektywa 89/365/EWG wyznaczyła koniec tych wyjątków: większość wygasła najpóźniej 31 grudnia 1989 r., a wyjątek dla suszonych ziół i przypraw najpóźniej 31 grudnia 1990 r.
Dziś tlenek etylenu widnieje w bazie pestycydów UE jako substancja niezatwierdzona. Najwyższe dopuszczalne poziomy jego pozostałości od 2015 r., zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2015/868, są na granicy oznaczalności. Pozostałość liczy się jako sumę tlenku etylenu i 2-chloroetanolu wyrażoną jako tlenek etylenu. Rozporządzenie (UE) 2022/1396 dodało zakaz sterylizacji tlenkiem etylenu dodatków do żywności oraz limit 0,1 mg/kg dla wszystkich dodatków. Poza Unią przepisy wyglądają inaczej. W Stanach Zjednoczonych tlenek etylenu nadal stosuje się do przypraw, a amerykańska agencja ochrony środowiska ocenia ryzyko pozostałości inaczej niż Unia. Towar legalny u eksportera może więc być niezgodny z prawem w Polsce.
Poza żywnością tlenek etylenu nadal służy do sterylizacji wyrobów medycznych, ale na podstawie przepisów o wyrobach medycznych i lekach, a nie przepisów o produktach biobójczych. Jako substancja czynna środków dezynfekcyjnych nie został zatwierdzony decyzją wykonawczą (UE) 2025/1074. Co to oznacza dla archiwów i bibliotek, opisujemy w artykule dezynsekcja zbiorów bibliotecznych i archiwaliów.
Fosforowodór: na jakich warunkach wolno go stosować
- Fosforek glinu i fosforek magnezu, z których fosforowodór uwalnia się w kontakcie z wilgocią z powietrza, są zatwierdzonymi w UE substancjami czynnymi środków ochrony roślin. Zatwierdzony jest też sam fosforowodór jako substancja czynna.
- Zabieg można wykonać tylko środkiem, który ma w Polsce zezwolenie, zgodnie z jego etykietą i wyłącznie wtedy, gdy masz zaświadczenie ze szkolenia z fumigacji. Od 6 marca 2026 zaświadczenie trzeba okazać już przy zakupie środka. Opisujemy to w artykule fumiganty od 6 marca 2026.
- Pozostałości w żywności nie mogą przekroczyć limitów z rozporządzenia (WE) nr 396/2005, na przykład 0,05 mg/kg w pszenicy i 0,02 mg/kg w przyprawach i herbacie. Tabelę limitów oraz różnicę między pomiarem w powietrzu a badaniem produktu opisujemy w artykule czy fumigacja jest bezpieczna dla żywności.
- W produkcji ekologicznej fosforowodoru nie ma w wykazie dopuszczonych substancji. Jest tam dwutlenek węgla.
Dlaczego archiwa gazowały tlenkiem etylenu, a nie fosforowodorem
W zbiorach bibliotecznych i archiwalnych najgroźniejszym problemem są pleśnie, a nie owady. Na owady w książkach i aktach wystarczy mrożenie, anoksja albo fumigant owadobójczy. Na aktywne grzyby po zalaniu potrzebny jest środek, który niszczy zarodniki. Przez lata był nim tlenek etylenu w komorach próżniowych, na przykład w mieszaninie 9 procent tlenku etylenu z dwutlenkiem węgla. Dlatego zdanie "gazujemy archiwalia" może oznaczać dwa różne zabiegi: dezynsekcję, która usuwa owady, albo dezynfekcję, która usuwa pleśń. Zanim zlecisz zabieg, zapytaj wykonawcę, który z nich wykona i jakiego środka użyje. Przyjęcie książek i akt do dezynsekcji w komorze opisujemy na stronie fumigacja akt i archiwów.
Co z tego wynika dla zakładu spożywczego
- W specyfikacji surowca od dostawcy spoza UE zapisz wprost zakaz stosowania tlenku etylenu i wymóg deklaracji, jaką metodą obniżono liczbę drobnoustrojów: parą, napromieniowaniem czy wcale.
- Jeśli do partii dołączono świadectwo fumigacji wystawione w kraju eksportu, sprawdź, jaki gaz jest w nim wpisany. Tlenek etylenu na świadectwie to sygnał, że partia najpewniej przekroczy unijny limit. Przed przyjęciem trzeba ją więc zbadać albo odrzucić.
- Gdy w surowcu są owady, a nie problem mikrobiologiczny, fosforowodór w komorze albo w silosie jest legalnym rozwiązaniem. Gdy problemem jest Salmonella albo ogólna liczba drobnoustrojów, fumigacja owadobójcza nic nie zmieni.
- Protokół fumigacji fosforowodorem nie zastępuje badania pozostałości tlenku etylenu. To dwa różne badania i dwa różne ryzyka.
Jak tlenek etylenu trafia do przypraw, suplementów i dodatków oraz co mówią o tym powiadomienia RASFF, opisujemy w artykule tlenek etylenu w przyprawach. Gazowanie surowców spożywczych fosforowodorem w naszych komorach w Rzezawie opisujemy na stronie komory fumigacyjne.
